sobota, 1 sierpnia 2020

Unikatowe zabytki: Grobowiec Tutanchamona (cz. 5)

                                       Starożytne morderstwo?

   Badanie mumii Tutanchamona rozpoczęto dopiero po upływie ok. 3 lat od chwili odkrycia grobowca. Kiedy wreszcie Howard Carter wraz ze swoimi współpracownikami zabrał się do tej czynności 11 listopada 1925 roku, nie mógł przypuszczać, że moment ten zapoczątkuje długotrwałe śledztwo, które blisko wiek później nie przyniesie jeszcze ostatecznego rozstrzygnięcia. Schowane pod kunsztowną (ponad 10-kilogramową) złotą maską oblicze władcy zdawało się skrywać jakąś tajemnicę. Dokładne oględziny odsłoniętych do tego celu fragmentów układu kostnego pozwoliły oszacować wiek faraona na 17–19 lat (współczesne badania potwierdzają górną granicę tego przedziału). W związku z tym nasuwało się pytanie o przyczynę tej przedwczesnej śmierci [Carter 1927, s. 219 i 228–232].

   Kolejne pokolenia naukowców starały się rozwikłać tę niecodzienną zagadkę. W roku 1968 prześwietlono mumię przy pomocy aparatu rentgenowskiego. Uwagę badaczy zwrócił niewielki odprysk kości, który utkwił w jamie czaszki. To odkrycie podsunęło im całkiem prawdopodobne, choć przy tym straszliwe rozwiązanie: młody król mógł paść ofiarą zamachu.

                         Pośmiertna maska Tutanchamona z Muzeum Egipskiego w Kairze (dodano tło); źródło: domena publiczna

   Wstępując na tron w 1333 r. p.n.e. jako 9-letni chłopiec, Tutanchamon (początkowo pod imieniem Tutanchaton, czyli „żywy wizerunek Atona”) przejmował kraj gruntownie zreformowany pod względem społeczno-politycznym. Zmiany zapoczątkowane przez jego ojca Amenhotepa IV, późniejszego Echnatona, choć w pierwotnym założeniu dotykały głównie płaszczyzny religijnej, to z uwagi na fakt, jak dalece tradycja i wierzenia przenikały codzienne życie starożytnych Egipcjan, w ostatecznym rozrachunku całkowicie wpłynęły na układ sił w państwie. Wprowadzenie monoteizmu z pewnością musiało spowodować szerokie niezadowolenie pośród wyznawców całego panteonu starych bóstw, a do najbardziej oburzonych należeli przedstawiciele szczególnie dotąd uprzywilejowanej kasty kapłanów Amona. Reforma religijna utrzymała się stosunkowo krótko, tzn. przez ok. dwie dekady (wciąż istnieje wiele niejasności dotyczących sytuacji bezpośrednio po okresie rządów Echnatona lub też zaistnienia koregencji w ich trakcie – w kontekście ewentualnego objęcia tronu przez jego małżonkę Nefertiti oraz tajemniczą postać imieniem Smenchkare). W czasie panowania Tutanchamona, który notabene, po części dla wzmocnienia swej pozycji, poślubił przyrodnią siostrę – księżniczkę Anchesenpaaton (przyszłą Anchesenamon), nastąpił stopniowy powrót do dawnych kultów [Dodson 2009, s. 48–52].

           Tutanchamon wraz ze swoją małżonką Anchesenamon (przedstawienie na oparciu tronu z odkrytego przez H. Cartera grobowca);
            zdjęcie przycięte w celu wyeksponowania królewskiej pary; źródło: www.britannica.com [dostęp: 1 VIII 2020]


W obliczu wielu prób zdyskredytowania jego ojca przez odzyskujące władzę poprzednie elity jest całkiem możliwe, że młody faraon snuł po cichu plany przywrócenia powszechnego szacunku Echnatonowi, gdy się tylko usamodzielni (jako dziecko był całkowicie zależny od wysokich oficjeli). Jego niespodziewana śmierć po 10 latach sprawowania rządów doprowadziła do politycznego i militarnego kryzysu. Nie pozostawił po sobie potomstwa, co zapoczątkowało okres bezpardonowej walki o władzę pomiędzy jego żoną Anchesenamon, wezyrem o imieniu Aj, a dowódcą armii Horemhebem. Choć ten ostatni został już wcześniej formalnie wyznaczony na następcę tronu, to jednak palma pierwszeństwa w tym wyścigu mogła przypaść temu, kto zgodnie z tradycją pochowa króla. Najwyraźniej Aj wykorzystał sytuację pod nieobecność Horemheba, który akurat przebywał na wyprawie wojennej. Badania wskazują, że bardzo śpieszono się z uroczystością pogrzebową: mumifikacja nie została przeprowadzona zbyt dokładnie, a wyznaczone dla władcy miejsce wiecznego spoczynku było raczej mało okazałe, gdy przyrównać je do innych, znanych nam z tego samego okresu, znacznie większych kompleksów. Zachodzi więc podejrzenie, że w pierwotnym założeniu szykowano dla Tutanchamona całkiem inny grobowiec, ale nie zdążono na czas z jego wykończeniem. Zdają się to potwierdzać niektóre elementy dekoracji z KV 62 charakteryzujące się widocznymi niedociągnięciami (np. malowidła ścienne). Ponadto część wyposażenia ewidentnie nie została przygotowana z myślą o tym faraonie i nosi wyraźne ślady przeróbek (zwłaszcza inskrypcje z imieniem) [McLeod 2009].
 
                        Rekonstrukcja wyglądu twarzy Tutanchamona wykonana w 2005 roku; źródło: www.telegraph.co.uk [dostęp: 1 VIII 2020]

Jednak sam fakt pośpiechu w trakcie pochówku króla nie dowodzi jeszcze tezy o zamachu. Co więcej, pojawiały się opinie (poniekąd uzasadnione) obwiniające zespół Cartera o nieostrożne obchodzenie się z mumią. Innymi słowy, niektórzy w ten właśnie sposób tłumaczyli powstałe w czaszce uszkodzenie. Dopiero wykonana w 2005 r. tomografia komputerowa obaliła ten pogląd, zrzucając odpowiedzialność na starożytnych balsamistów – co automatycznie implikuje też kolejny wniosek: nie uznano tego urazu za przyczynę zgonu władcy. Ale udało się wówczas ustalić coś jeszcze… Okazało się, że Tutanchamon doznał przed śmiercią złamania kości udowej lewej nogi. Czy ten wypadek (niezależnie w jakich okolicznościach miał miejsce) mógł przyczynić się do pogorszenia stanu zdrowia na tyle wydatnie, że młody faraon zmarł w jego następstwie? Jeśli weźmiemy pod uwagę czynniki współdziałające, być może. Po pierwsze, odkryto, że Tutanchamon miał genetycznie zdeformowaną stopę (tzw. szpotawość). Wyjaśniło się tym samym, po co mu były wykonane specjalnie dla niego laski do podpierania (w jego grobowcu znaleziono ich aż 130). Po drugie, w układzie kostnym stopy zauważono ślady martwicy. Po trzecie wreszcie, udało się wykryć w mumii obecność zarodźca sierpowatego (plasmodium falciparum) – pierwotniaka odpowiedzialnego za wywoływanie malarii [Hawass 2020].

   Wyniki przeprowadzonych badań – jakkolwiek rozwiały pewne wątpliwości – podzieliły środowisko naukowe. Część specjalistów definitywnie odrzuca wątek morderstwa, konstatując, że to zły stan zdrowia króla doprowadził do jego śmierci. Inni jednak, analizując niewątpliwie skomplikowaną sytuację społeczno-polityczną środkowego i końcowego okresu rządów XVIII dynastii, wciąż zajmują stanowisko wspierające tezę o zamachu. Jedno jest pewne: nasza wiedza w tym przypadku jest niestety fragmentaryczna, zaś każde dodatkowe odkrycie (np. jakieś przeoczenie w oględzinach mumii czy zaginiona inskrypcja z ważną informacją) może rzucić na tę historię zupełnie nowe światło. W sprawie Tutanchamona może pojawić się jeszcze niejedno zaskoczenie.

cdn.

29 komentarzy:

  1. Bardzo interesujące i przeglądasz w pełni Tutanchamona. Byłem pod wrażeniem rekonstrukcji jego twarzy.

    Pozdrowienia z Indonezji.

    OdpowiedzUsuń
  2. No ,no czekam na ten ciąg dalszy- bo zostawiłeś tyle "furtek " że każda opcja mi się wydaje prawdopodobną,ewentualnie czeka mnie coś w stylu "plot twist"😉
    Pozdrawiam

    OdpowiedzUsuń
    Odpowiedzi
    1. He, he. Obawiam się, Lili, że w tym temacie niczego zaskakującego już raczej nie wymyślę (chyba że sam kiedyś trafię do zespołu badającego mumię :D). Jednak istnieje jeszcze parę interesujących wątków związanych z grobowcem Tutanchamona, które chciałbym w przyszłości poruszyć.
      Serdeczności :).

      Usuń
  3. Mnie i tak zadziwia ile rzeczy jesteśmy w stanie odkryć po tulu latach na podstawie szczegółowych badań. Mimo iż na razie kryje się za tym więcej przypuszczeń niż faktów, to myślę, że za jakiś czas poznamy prawdziwą przyczynę jego śmierci. Już umiejętność zrobienia rekonstrukcji twarzy zadziwia :)

    OdpowiedzUsuń
    Odpowiedzi
    1. Najlepiej byłoby znaleźć jakąś inskrypcję, która rozwieje wszelkie wątpliwości. Kto wie… W archeologii nie takie rzeczy się już zdarzały ;).

      Usuń
  4. To bardzo wciągające o czym piszesz, tak mnie zainspirowałeś, że postanowiłam kolejny raz przeczytać Pismo Święte - aktualnie przerabiam dzieje Jakuba - Izraela i historie jego rodu - 12 synów. Bardzo wciągające - niby już to wiedziałam, ale ten kolejny raz jakoś bardziej robi na mnie wrażenie ☺️, sam zresztą wiesz jak to jest.

    Może trochę nie na temat napisałam, ale cóż... Dziękuję, za kolejną lekcję Historii i za to, że tyle mogłam się dzięki tobie dowiedzieć ☺️.
    Pozdrawiam serdecznie.

    OdpowiedzUsuń
    Odpowiedzi
    1. A zatem życzę przyjemnej lektury i owocnych refleksji.
      Wyrazy szacunku :).

      Usuń
  5. Szalenie ciekawe. Lubię historie, egipską, polską. Tyle w nich ciekawostek o tamtych ludziach, ich życia. Serdeczne pozdrowienia.

    OdpowiedzUsuń
    Odpowiedzi
    1. Dziękuję i zapraszam wobec tego do czytania także innych wpisów.
      Kłaniam się :).

      Usuń
  6. Uwielbiam czytać historyczne wpisy, można się zbz nich dużo dowiedzieć :)
    Pozdrawiam!

    OdpowiedzUsuń
    Odpowiedzi
    1. O, to się świetnie składa, bo tutaj takich postów nie zabraknie. Zachęcam do kolejnych odwiedzin.
      Z pozdrowieniami :).

      Usuń
  7. Absolutnie fascynujące, świetnie się czytało!

    OdpowiedzUsuń
  8. Interesujące ze miał taka wadę wiec po to były te piękne laski.

    OdpowiedzUsuń
    Odpowiedzi
    1. Dokładnie tak. Wcześniej pojawiały się opinie, że to nie są laski służące do podpierania, ale symbol władzy – taki egipski rodzaj berła. Dopiero najnowsze badania wyjaśniły tę kwestię (chyba definitywnie :)).

      Usuń
  9. Bardzo interesujące informacje, a zarazem trochę przerażające. Historia mumii kryje wiele ciekawostek, które czasem bywają zaskakujące.

    OdpowiedzUsuń
    Odpowiedzi
    1. Dodam, że zaskakujące nie tylko dla czytelnika, ale i autora niniejszego artykułu. Choć dokładnie wgryzłem się w temat i dość szczegółowo poznałem historię tego odkrycia oraz prowadzonych tam badań, to wciąż jeszcze natrafiam na jakieś nowe sensacyjne wątki w tej sprawie :).

      Usuń
  10. Jakoś nie interesują mnie takie informacje, ale przyznam że część była na prawdę ciekawa :)

    OdpowiedzUsuń
  11. jak ja się cieszę że powstał taki blog jak Twój! Uwielbiam ciekawostki historyczne:D Obserwuję z miłą chęcią i zapraszam serdecznie do siebie;)

    OdpowiedzUsuń
  12. Historia jest naprawdę fascynująca i to ile jeszcze zagadek kryje!

    OdpowiedzUsuń
  13. uwielbiam sprawę tutenchamona ;) tam zawsze tyle się dzieje i co chwilę coś nowego się pojawia, rewelacj!

    OdpowiedzUsuń
  14. Bardzo lubię takie historyczne śledztwa :D Uwielbiam zagłębiać się w głąb historii, chociaż tę starożytną lubię mniej to fajnie jet dowiedzieć się czegoś ciekawego i z tamtych czasów :)

    A z Tutanchamona całkiem niezły facet był ;D

    OdpowiedzUsuń
  15. Bardzo interesujacy wpis, moja wiedza na temat Tutenachamona bardzo sie poszerzyła. Nie ma jak takie stare śledztwa :-)

    pozdrawiam

    OdpowiedzUsuń
  16. Nie wiedziałam, że wokół śmierci faraona Tutanchamona jest tyle teorii 😉 widziałam już gdzieś tę rekonstrukcję twarzy i czytałam też, że jako dziecko miał bandażowaną głowę żeby głowa ukształtowała się właśnie w taki sposób (płaska z góry i wypukła od strony potylicy) dobrze kojarzę?😉

    OdpowiedzUsuń
  17. Ciekawe czy i czego dowiemy się o nowych faktach. Historia i odkrycia badaczy są fascynujące, a w Twoim wydaniu czyta się ją z ogromną ciekawością :)
    Serdecznie pozdrawiam :)

    OdpowiedzUsuń